Kolędy
Któż z nas nie czeka cały rok, aby w ten jedyny w swoim rodzaju, najpiękniejszy wieczór podczas wspólnej wigilii Bożego Narodzenia zaśpiewać chociaż kilka kolęd. „Gdy się Chrystus rodzi”, Przybieżeli do Betlejem”, „Bóg się rodzi” lub „Wśród nocnej ciszy” to najczęściej śpiewane kolędy. W kolędach jest jakaś moc i siła, z czego na ogół nie zdajemy sobie sprawy.
Jednak liczba śpiewanych kolęd w polskich domach jest dość ograniczona, podobnie jak i wiedza na ich temat. A szkoda, bo repertuar polskich kolęd jest bardzo bogaty. Rozszerza się o kolędy odkrywane w archiwach i o nowe tworzone w czasach obecnych. Według nieoficjalnych danych zarejestrowanych jest ponad 400 kolęd z polskim rodowodem. Kolędy zresztą nie wyłącznie nasza specjalność, bo są również angielskie, rosyjskie, niemieckie, francuskie, hiszpańskie i inne, które są śpiewane na całym świecie.
Kolęda jest typową pieśnią bożonarodzeniową, która nawiązuje do narodzin Chrystusa. Początkowo wywodziła się z tradycji ludowej, a później jej twórcami byli wybitni kompozytorzy. Odmianą kolędy jest pastorałka, która ma świecki charakter i jest związana z życiem codziennym, dlatego też nie może być wykonywana podczas nabożeństw. Według liturgii katolickiej, kolędy powinny być śpiewane od Pasterki do Chrztu Pańskiego (niedziela po 6 stycznia). W Polsce dopuszcza się śpiewanie kolęd do Święta Ofiarowania Pańskiego (2 luty). Z historycznego punktu widzenia, autorem pierwszej kolędy był Franciszek z Asyżu, która była śpiewana w zorganizowanej przez niego szopce. Najsłynniejszą kolędą na świecie jest „Cicha noc”, która została przetłumaczona na ponad 300 języków i dialektów. Powstała ona w 1818 r. w wyjątkowych okolicznościach, w małym alpejskim miasteczku. Jej słowa zostały napisane przez ks. Józefa Mohra, który w noc wigilijną został wezwany na ostatnią posługę do umierającej w strasznych bólach podczas porodu młodej kobiety. Dotarł do niej w pięknej zimowej scenerii i zastał ją szczęśliwą z właśnie urodzonym dzieckiem na rękach. Ta właśnie sceneria i obraz tej matki z dzieckiem, był natchnieniem do napisania tekstu, do którego muzykę napisał później jego organista Franz Gruber.
Słowo – kolęda, pochodzi prawdopodobnie od języka słowiańskiego, co oznaczało „Boże Narodzenie”. Niektórzy twierdzą, że pochodzi ono od „calendae” - łacińskiej nazwy pierwszego dnia każdego miesiąca.
Praźródłem kolęd były obchody rzymskiego styczniowego "calendae”. Dla rzymian był to dzień szczególny, bo od 153 r p.n.e. 1 stycznia był dniem, w którym konsulowie obejmowali swój urząd. Od 46 r n.e., dekretem Juliusza Cezara, ten dzień został ogłoszony jako początek każdego nowego administracyjnego roku. Z tej okazji w Rzymie odwiedzano się, wręczano podarki i śpiewano pieśni powitalne i pochwalne na cześć gospodarza, które przekazywały życzenia szczęścia i pomyślności. Te zwyczaje zostały później przejęte przez chrześcijaństwo, które połączyło je z okresem Bożego Narodzenia.
W Polsce kolędy pojawiły się w okresie średniowiecza, a najstarszą z nich jest „Zdrów bądź królu anielski” z 1424 r. Jednak największą popularnością cieszyły się na przełomie XVII i XVIII w., kiedy uzyskały formalny status jako pieśni bożonarodzeniowe. W tym okresie powstały najpiękniejsze polskie kolędy, w tym mi. „W żłobie leży” napisana przez Piotra Skargę i „Bóg się rodzi” autorstwa Franciszka Karpińskiego. Twórcami kolęd był też Mikołaj Sęp-Szarzyński i Andrzej Morsztyn. W XIX w. znanymi twórcami kolęd byli Feliks Nowowiejski i Zygmunt Noskowski. Znaczna jednak liczba kolęd posiada nieznanych autorów, ponieważ najczęściej wywodziły się one z kręgów ludowych.
Do najpiękniejszych polskich kolęd należą:
'Wśród nocnej ciszy” – powstała na przełomie XVIII i XIX w., napisana przez Michała Marcina Mioduszewskiego. Po raz pierwszy została opublikowana w 1853 r. Dzisiaj najczęściej rozpoczyna Pasterkę.
„Bóg się rodzi” – autorem tekstu jest poeta Franciszek Karpiński. Początkowo była śpiewana na różne melodie. Obecną linię melodyczną napisał Karol Kurpiński.
„Dzisiaj w Betlejem” – autor nieznany. Pierwszy tekst ukazał się w śpiewniku ks. Siedleckiego w 1878 r. Na bazie tej kolędy śpiewano wiele pieśni patriotycznych.
„Gdy śliczna Panna” – autor nieznany. Była śpiewana od początku XVIII w., głównie w klasztorach żeńskich. Najstarszy zachowany zapis tej kolędy znajduje się w Bibliotece Jagiellońskiej.
Po II wojnie światowej władze PRL-u starały się początkowo walczyć ze starą tradycją śpiewania kolęd. Później je popularyzowano, a wykonawcami byli znani artyści, w tym zespół „Mazowsze”, „Śląsk”, „Poznańskie słowiki”, „Arka Noego”, Eleni, K. Krawczyk, Irena Santor, Jerzy Połomski. W najnowszych czasach kolędy śpiewają prawie wszyscy, a ambicją największych wspołczesnych gwiazd jest wydanie albumu z kolędami. Dlatego też pojawiło się mnóstwo najrozmaitszych wersji i stylów wykonawczych. Już nikogo nie dziwią kolędy w rytmie rapp, bluesa, jazzu, techno, rocka i reggae.
Pewien problem w tzw. powszechnym śpiewaniu kolęd stanowi bardzo ograniczona znajomość tekstów. Najczęściej więc przy stołach wigilijnych i świątecznych śpiewane są pierwsze zwrotki. Ten problem rozwiązano w kościołach, gdzie teksty są wyświetlane na ekranach. Wychodząc naprzeciw potrzebom popularyzacji pełnych tekstów i śpiewania kolęd jako takich, poniżej zostały zamieszczone wybrane teksty najbardziej znanych i pięknych polskich kolęd. Można je więc wydrukować i wtedy będą służyły za bardzo wygodną ściągawkę.
Życzę czytelnikom wspaniałej wigilii, Pasterki i Świąt Bożego Narodzenia spędzanych w mroźnej oraz śnieżnej (na zewnątrz) i gorącej (w środku) atmosferze, w tym również rodzinnego kolędowania z naszymi pięknymi starymi kolędami.
Mirosław Bohdan
Bóg się rodzi, Cicha noc, Gdy się Chrystus rodzi, Gdy śliczna Panna, Jezus malusieński, Mizerna cicha, Do szopy, Przybieżeli do Betlejem, W żłobie leży, Wśród nocnej ciszy.
